Üreticiler

Zeytin Atlası Kriterleri ve Standartları

Zorunlu Kırmızı Çizgiler

Değerlendirme için ilk eleme kriteri. İlk eleme kriterini geçen tüm üreticiler Zeytin Atlası'nda yer alacaktır.

• Zeytinliği oluşturan çeşitler, ilgili bölgesel alana/havzaya özgü (indigenous) olmalıdır.
• Rutin yabani ot yönetimi için herbisit (yabancı ot ilacı) kullanılmamalıdır.
• Peyzaj heterojenliğini (çeşitliliğini) ortadan kaldıran yüksek yoğunluklu (süper entansif) zeytinlikler olmamalıdır.

Neden: Peyzaj bağlamında zeytinlik habitatına geri döndürülemez hasar veren uygulamalar doğrudan Zeytin Atlası’nın misyonuna zarar vereceğinden bu kuralları ihlal eden üreticiler Atlas’a dahil edilmemektedir. 

1. Doğa Dostu Üreticiler

Anlatı: Atlas, zeytin üretiminin bozulmamış doğal habitatlarla, gelişen tozlayıcılarla ve korunan su sistemleriyle bir arada var olduğu yaşayan peyzajlara öncelik verir. Habitatları parçalayan veya kalıcı zehir içerikler kullanan uygulamalar uzun vadeli dayanıklılığı bozar ve kamu yararına değildir. 

Zorunlu Kırmızı Çizgiler

• Toprak verimliliği için sentetik gübreler kullanılmamalıdır.
• 30 santimetrenin üzerinde derin toprak işleme (örneğin pullukla sürme) yapılmamalıdır.
• Sulak alanların su rejimini bozan uygulamalar (örneğin, drenaj) yapılmamalıdır; habitat sürekliliği korunmalıdır (çitler, taş duvarlar, dere kenarı tampon bölgeler).
• Budama artıklarının rutin şekilde açıkta yakılma işlemi yapılmamalıdır.
• Ekosisteme zarar verecek olan konvansiyonel pestisitler kullanılmamalıdır. Gözleme dayalı (türe özgü) sentetik olmayan kimyasalların ve organik yaklaşımların hastalık ve zararlı kontrolünde kullanılabilir. Gözlem ve tuzaklar yoluyla biyolojik zararlı kontrolü uygulanabilir.

Tercih Edilen Uygulamalar

• Doğal habitatın yer örtüsü olarak kullanılması ve yabani ot yönetiminin spesifik yöntemlerle yapılması. Sıfır veya azaltılmış toprak işleme yoluyla yer örtücüler yağışlı mevsimin çoğunda korunmalıdır. 
• Zeytinliklerde kısıtlı sulama (deficit irrigation) veya yağmurla beslenen (kuru) tarım sistemi.

Kanıt ve Doğrulama

• Proje ekibi ve Slow Food gönüllüleri tarafından yapılan ziyaretlerle peyzaj özelliklerinin teyit edilmesi.
• Yer örtüsünü gösteren mevsimlik saha fotoğrafları.

Neden Önemlidir (Gerekçe): Habitat sürekliliğini sürdürmek ve rutin tarım kimyasalı girdilerini ortadan kaldırmak, uzun vadeli zeytin peyzajının üretkenliğinin ve Atlas’ın bütünlüğünün temeli olan tozlayıcıları, toprak biyotasını ve su kalitesini korur.

Rozetler

• Rozet 1: Temiz / Doğaya Dost Üretici
• Rozet 1A: İklime Dirençli Üretici
• Rozet 1B: Yerel Çeşit Koruyucusu  
• Rozet 1C: Agroekolojik Üretici

1A. İklim Direnci ve Sorumlu Toprak/Su Yönetimi

Anlatı: Dünya iklimsel anomaliler artık rutin hale gelmiştir. Dirençli zeytinlikler toprağı örtülü tutar, nemi ve karbonu muhafaza eder ve terasları ve peyzaj yapılarını korurken suyu dikkatli bir şekilde yönetir.

Gerekli Uygulamalar

• Islak mevsimin çoğunda yaşayan yer örtüsü; azaltılmış/ters çevirmeyen toprak işleme; eğimli arazilerde kontürleme / teraslama; rutin yakma olmaması.
• Su Yönetimi: İlgili yerlerde kısıtlı sulama, temel yağmur suyu toplama, kontrolsüz su çekimi olmaması; taş duvarların/terasların korunması ve su yollarının korunması.

Tercih Edilen Uygulamalar (Üreticiler bölümünde öne çıkarılacaktır)

• Yağmura dayalı (kuru) tarım.
• Azot bağlayıcı, seçici/destekleyici doğal ara ürünler.
• Malçlama/kompostlama ve zeytin prinası/budama artıklarının toprağa geri döndürülmesi.
• Bio-kömür uygulamaları
• Budama artıkları ve atık yönetimi.

Kanıt ve Doğrulama

• Mevsimlik saha fotoğrafları (örtü varlığı; budamaların geri dönüştürülmesi); teras/taş duvar bakım notları; temel sayaçlı sulama düzeni/yağmur suyu toplama kaydı; karbon pozitif eylemler için kısa uygulama kaydı.

Neden (Gerekçe): Toprak örtüsü erozyonu azaltır ve kuraklığa ve şiddetli yağışlara karşı direnci artırır. Başarılı su yönetimi uygulamaları aynı zamanda iklim değişikliğinin azaltılması hedefleriyle ilgili olan karbon bağlama miktarını artırır.

1B. Yerel Çeşitlerin Korunması

Anlatı: Yerel koşullara adapte olmuş çeşitler ve anıtsal nitelikte ağaçlar, teruarı zenginleştiren genetik varlıklar ve kültürel belleklerdir. Bu kaynakların yönetimi, dirençli zeytin peyzajlarının temel taşıdır. Genetik çeşitlilik, tür çeşitliliği ve biyoçeşitlilik, agroekolojide öne çıkan göstergelerdir. Yerel olarak adapte olmuş çeşitlerinin stres koşullarına nasıl tepki verdiğinin farkında olan üreticiler takdir edilmelidir.  Yaşlı ve verimli zeytinliklerin (200 yaşın üzerindeki ağaçlar) korunması gibi kültürel dayanıklılığı gösteren uygulamalar, üreticilerin kendi bölümünde belirtilecektir. Atlas, zeytincilikle ilgili geleneksel bilgi ve tekniklerin korunmasını, özellikle döngüselliği kullanan ve dışarıdan daha az veya hiç girdi gerektirmeyen yöntemleri de öne çıkarmayı amaçlar.

Gereksinimler

• Üreticiler, genetik çeşitliliği ve kültürel mirası korumak için en az bir tanınmış yerel veya geleneksel zeytin çeşidini yetiştirmeli ve yönetmelidir.

Tercih Edilen Uygulamalar

• Anıtsal nitelikte ağaçların bulunduğu zeytinliklerin doğrulanabilir şekilde yönetimi (örneğin, >200 yaşındaki ağaçlar). 

Kanıt ve Doğrulama

• Zeytin çeşitliliği için saha kontrolü, üretici alanındaki zeytin çeşitlerini belgelemek için zeytin ağaçlarının fotoğrafları. Yerel ağırlıklı çeşidin yanı sıra, bölgenin farklı çeşitleri olarak tek ağaçlar da kaydedilecektir.

Neden (Gerekçe): Genetik çeşitlilik, zararlılara, hastalıklara ve iklim değişikliğine karşı tampon görevi görür; yerel çeşit koruyucularını tanımak mirası korur ve yerel ekonomileri güçlendirir.

1C. Agroekolojik Koruma

Anlatı: Agroekolojik koruma, zeytin üretimi ile doğal peyzaj arasındaki entegrasyonun en yüksek standardını temsil eder. Bu kriter, zararlı girdilerden kaçınmanın ötesine geçerek, biyoçeşitliliği ve ekosistem sağlığını aktif olarak teşvik eden ve artıran çiftçilik uygulamalarına öncelik verir.

Tercih Edilen Uygulamalar

1C1. Maki, frigana, doğal ormanlar, bozkırlar, sulak alanlar, doğal çayırlar gibi korunan veya önemli ekosistemlerde habitat dönüştürme veya bozulma olmaması; hassas ekosistemlerin kenarlarında, özellikle sulak alanlar, makilikler, nehirler ve orman sınırları yakınında koruyucu tampon bölgeler oluşturulması.

1C2. Tarımsal faaliyetin yapıldığı alanda bağlı olduğu kızılçam, bozkır, maki vb. ekosisteme ait en az bir doğal unsurun (akçakesme, defne, funda, karabaş otu, laden türleri, kermes meşesi, ahlat, dağ çileği, sandal, menengiç, keçiboynuzu, abdest bozan, katır tırnağı vb.) en az 1 doğal bitki türünün üreticinin arazisinde bulunması, tarımsal biyoçeşitliliği destekleyen habitat özelliklerinin (tarla kenarları, tampon bölgeler) korunması veya iyileştirilmesi.

1C3. Çalılar/ağaçlar/yem bitkileri aracılığıyla tarımsal ormancılık/çeşitlendirme (örneğin, yönetilen bahçe sınırları). Üreticiler için gölge veya ek gelir sağlamak amacıyla arada ürün yetiştiriciliği (intercropping).

1C4. Hayvancılıkla Entegre Üretim: Zeytinliklerde küçükbaş hayvanların kontrollü otlatılması (herbisit, sentetik gübre, toprak işleme, enerji ve işçiliği azaltmak için).

1C5. Monokültür yerine koruma veya çeşitli ekimler yoluyla biyoçeşitlilik açısından zengin ortamlar yaratılması.

1C6. Kültüre alınmış çeşitlerin yanı sıra yabani zeytinlerin de korunması

1C7. Üretim yapılan tarımsal sahanın çevresindeki özellikle hareket kabiliyeti yüksek memeli, sürüngen, amfibi türlerinin erişimini, hareketlerini engelleyecek şekilde çit vb. sınırlandırıcı unsurları içermemesi.

1C8. Üretim yapılan sahanın çevredeki doğal ekosistem üzerinde habitat parçalanmasına neden olmayacak şekilde habitat köprüleri ile bağlantısallığının artırılması.

1C9. Ekosistemin asli unsurları arasında yer alan saha içi doğal yükseltiler, taşlar ve kayalar mümkün mertebe üretim yapılan alanda korunmalıdır. Olası üretim, ekim dikimin bu unsurların varlığına göre tasarlanması gerekmektedir. Bu unsurlar erozyona karşı toprak koruma, toprak oluşturma, nem tutumu, biyolojik çeşitlilik destekleme gibi agroekoloji için önemli ekosistem fonksiyonları sunmaktadır.

Kanıt ve Doğrulama

• “Agroekolojik Üretici” olarak nitelendirilmek için minimum 4 agroekolojik kriterin karşılanması (saha kanıtı + karşılıklı doğrulama).
• Üretici, zeytinlik alanının büyüklüğünü / ağaç sayısını / yıllık zeytinyağı miktarını belirtmelidir.

Neden (Gerekçe): Agroekolojik çiftlikler, ekosistem hizmetlerini (tozlaşma, zararlı kontrolü, toprak oluşumu) artırır ve sosyal ve ekonomik çeşitlendirme sağlayarak zeytin peyzajlarının uzun vadeli yaşayabilirliğini iyileştirir

2. Nadir Çeşitlerin Korunması

Anlatı: Piyasa koşulları veya yerel bilgi eksikliği nedeniyle nesli tükenme tehlikesi altında olan yerel olarak adapte olmuş nadir çeşitler. Üretici, nadir çeşidi tanıtan farklı bir markalaşma stratejisine sahip olmalıdır. Üreticilerin nadir çeşitleri koruduğu ancak agroekolojik olmayan yöntemler kullandığı durumlarda; Atlas’ın şeffalığını korumak ve "yeşil aklama" (greenwashing) yapmadan geçişi teşvik etmek için Nadir Çeşit Koruyuculuğunu tanıyabilir. 

Gereksinimler

• En az bir tanınmış nadir çeşidin doğrulanabilir şekilde yönetimi.

Kanıt ve Doğrulama

• Saha Kontrolü: Nadir çeşidin varlığını ve aktif yönetimini doğrulamak için zeytin çeşitliliği saha kontrolü.

Neden (Gerekçe): Nadir çeşit koruyuculuğunu genel agroekolojik iddialardan ayırmak, şeffaf bir şekilde nadir zeytin yetiştiricisinin üretim durumunu paylaşır ve agro-ekolojik bir dönüşüm için üreticiyi eder.

Rozet

• Rozet 2: “Nadir Çeşit Koruyucusu”

3. Kalite ve Duyusal Mükemmellik

Anlatı: Yüksek kalite üretime ulaşmak zeytinciliğin uzun vadede sürdürülebilirliği artırır ve tüketici güvenini korur.

Tercih Edilen Uygulamalar.

• Ağaca zarar vermeyen hasat yöntemleri; zeytinyağında kaliteyi koruyan soğuk sıkım parametreleri; temiz ve güvenli depolama (oksijen ile temas en aza indirilmiş)
• Duyusal değerlendirme: Kusursuz yağların (EVOO - Natürel Sızma Zeytinyağı) tanınması, pozitif meyvemsi/yeşil/olgun özellikler, yerel lezzet profillerinin çeşitliliği.
• Çeşit benzersizliği: Yerel ve nadir çeşitlerin vurgulanması.
• Coğrafi İşaretler (PDO, PGI): Üreticileri teruar ve kültürel mirasla ilişkilendirmek.
• Çevresel etkileri nedeniyle üç fazlı sistemler hariç tutulmuştur.
• Üretim yerel sınırlar içerisinde olmalıdır. 
• Natürel Sızma Zeytinyağının çelik tanklarda depolanması zorunludur.
• Tutarlılık ve özgünlük: Kötü depolama veya tarım kimyasallarının yanlış kullanımından kaynaklanan kusurların olmaması, yağların "natürel sızma" kategorisinde kalmasını sağlar.
• Yan ürünler/atıksu: Kirletici atıkların doğal habitatlara deşarj olmaması; suyun mümkün olduğunca güvenli bir şekilde işlenmesi ve yeniden kullanılması.

Kanıt ve Doğrulama

• Zeytinyağı kalitesi, Türkiye'deki 3 farklı "zeytinyağı paneli"nden biri tarafından belirlenecektir.

Neden: Kalitesi iyi ve kontrolleri yapılmış ürünler; tüketicileri korur, menşe iddialarını mümkün kılar ve üreticiler sorumlu bir şekilde üretilen yağ için daha yüksek değerden faydalanır.

Rozet

• Rozet 3A: Kalite ve Duyusal Mükemmellik

4. Bakır Bazlı Ağır Metal Kullanımından Kaçınma

Anlatı: Bakır faydalı bir araçtır ancak kalıcı bir ağır metaldir; Atlas, kaçınmayı ve şeffaf raporlamayı destekleyen ihtiyati bir duruş benimser.

Tercih Edilen

• "Bakır kullanmayan" zeytin üreticilerinin pozitif bir işaret olarak anılması.
• Doğrudan bakır kullanımını takip etmek yerine, bakır kullanmaktan kaçınmanın yollarını bulmuş üreticileri öne çıkarmak ve teşvik etmek daha etkili olabilir.

Kanıt ve Doğrulama

• Üreticinin kendi beyanı.

Neden (Gerekçe): Bakır, organik tarım sistemlerinde izin verilen bir maddedir ve Atlas, gerçek bitki sağlığı baskılarıyla karşı karşıya olan küçük üreticilere karşı adil kalırken, üreticileri kimyasal olmayan hastalık yönetimine yönlendirmeyi amaçlamaktadır.

Rozet

• Rozet 4: Bakır kullanmayan üretici

5. İzlenebilirlik (Düşük Verimli Yıllar Dahil)

Anlatı: Yıl bazında izlenebilirlik, menşe iddialarını korumak ve gerekli olduğunda ilave alım yapılan  düşük verimli yılları şeffaf bir şekilde yönetmek için esastır.

Önerilen Gereksinimler

• Parti kayıtları (çeşit/hasat tarihi/parsel/değirmen) ve laboratuvar sonuçları tutulmalıdır.
• İlan edilen düşük verimli yıllarda, takviye edilen pay ve belgelenmiş kaynağı şeffaf bir şekilde açıklanmalıdır. Sınırı aşan partiler ürün düzeyinde rozet yerine üretici/uygulama tanınırlığı almalıdır.
• Zeytin, yalnızca yerel çeşit için ve aynı zeytin havzasındaki yerel bölgeden tedarik edilebilir.
• Dışarıdan alım yapılan düşük verimli yıllarda, üreticiler izlenebilir, uygulaması doğrulanmış kaynaklardan satın almaya öncelik vermeli ve Atlas yıl bazında bu payı şeffaf bir şekilde işaretlenmelidir.

Kanıt ve Doğrulama

• Üreticilerle, izlenebilirliği her zaman sürdürmenin önemini pekiştirmek için kesintisiz diyalog içinde olma. Yüksek standartlarla çalışıp zor yıllarda düşük kaliteli zeytin satın almaları, ürünlerini ve itibarlarını tehlikeye atacaktır.

Neden (Gerekçe): İzlenebilirlik, tüketicileri korur ve stres altında bile standartları koruyan üreticileri ödüllendirir. Dürüst bir açıklama politikası, Atlas'ın tüm yıllar boyunca güvenilirliğini korur.

Rozetler

• Rozet 5A: %100 Kendi zeytinlerinden
• Rozet 5B: Düşük verimli yıllarda harici zeytinlerin kontrollü tedariki.

6. Organik Sertifikalı

Anlatı: Resmi organik sertifikasyon değerlidir ancak agroekolojik üretime giden tek yol değildir; Atlas, tam sertifikalı üreticileri tanırken, aynı zamanda sertifikasyon olmadan organik uygulamaları takip eden üreticileri de değerlendirir.

Gereksinimler

• Sertifikalı olmayan kısım hala agroekolojik uygulamaları takip ediyorsa, değerlendirmeye değer olabilir. Ancak, üretimin geri kalanı tamamen konvansiyonel ise ve organik kısım minimum düzeyde ise (örneğin, <%20), organik üretici olarak sunulmamalıdırlar.

Kanıt ve Doğrulama

• Üreticinin organik üretimine ait belgeler ve sertifikalar veya sertifikalı olmayan organik uygulama için topluluk/PGS onayı.

Neden (Gerekçe): Bu yaklaşım, güvenilirliği (sertifikalar önemlidir) eşitlikle (küçük üreticiler sertifikasyon maliyetine katlanmadan agroekoloji uygulayabilir) dengeler.

Rozetler

• Rozet 6A: %100 Organik Sertifikalı. Tüm üretim organik sertifikalıdır.
• Rozet 6B: Organik kısım toplam üretimin %20'sinden fazladır.

7. Sosyal Sorumluluk Sahibi Üretici

Anlatı: Sosyal sorumluluk sahibi üretim, toprağı işleyenlerin aktif katılımı, tüm işgücü için adil ve onurlu çalışma koşulları ve topluluk içinde dayanışmayı ve kolektif sesi destekleyen yapılarla karakterize edilir.

Kırmızı Çizgiler

• Çiftliğin, toprağı işleyenlerin aktif katılımı olmaksızın, yalnızca uzaktan bir yönetici veya sahip tarafından yönetilmesi.
• Üretimin, özellikle çalışma koşulları adil veya onurlu değilse (örneğin çocuk işgücü vb.) dayalı anlamlı bir aile veya topluluk katılımı olmaksızın tamamen dışarıdan işgücüne dayanması.
• Çiftçiliğin, ana geçim kaynağının tarım dışından geldiği ve zeytin üretiminin sadece prestij veya spekülatif kazanç için bir yan faaliyet olarak görüldüğü ikincil bir faaliyet olarak ele alınması.
• Doğa için zararlı endüstriyel faaliyetleri olan şirketler (örneğin madencilik, kitle turizmi) zeytin üretimleri için Atlas'a dahil edilmeyecektir.

Tercih Edilen Uygulamalar

• Toplumsal Katılım: Üreticinin bir Slow Food Zeytinyağı Presidyumu'nun parçası olması.
• Toplumsal Katılım: Üreticinin bir kooperatif, dernek veya topluluk tabanlı bir girişimin parçası olması.
• Kadınlar ve erkeklerin yaptıkları iş için eşit ücret almaları.
• Topluluk dayanışmasına katılan, kamulaştırma gibi risklerle karşı karşıya olan veya yaşam ve hak mücadelelerine dahil olan çiftlikler.

Kanıt ve Doğrulama

• İşgücü organizasyonu hakkında basit beyanlar, üyelik belgeleri 

Neden (Gerekçe): Doğaya ve insanlara saygı, yerel katılım ve üretici ağları, Atlas'ın ahlaki meşruiyetini korur ve ekonomik teşviklerin yerel topluluklara fayda sağlamasını sağlar.

Rozet

Rozet 7: Sosyal Sorumluluk Sahibi Üretici (Üretici alanında detaylı sunulacaktır)